Kaçakçılık suçlarına ilişkin soruşturma ve kovuşturmalarda bilirkişi raporları, çoğu zaman yargılamanın seyrini belirleyen en önemli deliller arasında yer almaktadır. Ancak bilirkişilik kurumu, hâkimin yerine geçerek hukuki değerlendirme yapmak veya varsayıma dayalı sonuçlara ulaşmak amacıyla değil; özel ve teknik bilgi gerektiren hususlarda yargı makamlarına yardımcı olmak amacıyla öngörülmüştür. Buna rağmen uygulamada, özellikle eşyanın niteliği, ekonomik değeri, teknik özellikleri veya mevzuata uygunluğu gibi konularda düzenlenen bazı bilirkişi raporlarının yeterli bilimsel temelden yoksun olduğu, denetlenebilir gerekçeler içermediği ve kimi zaman hukuki değerlendirmelerle teknik tespitlerin birbirine karıştırıldığı görülmektedir. Bu durum, maddi gerçeğin ortaya çıkartılmasını güçleştirdiği gibi, adil yargılanma hakkı ve silahların eşitliği ilkeleri bakımından da ciddi tartışmaları beraberinde getirmektedir. Bu nedenle kaçakçılık dosyalarında düzenlenen bilirkişi raporlarının yalnızca teknik içerikleri yönünden değil, hukuka uygunluk, bilimsel yeterlilik ve yargısal denetlenebilirlik yönünden de titizlikle incelenmesi gerekmektedir.
- BAKANLIĞIN RUHSAT VERDİĞİ ÜRÜNÜN SATIŞI SUÇ OLUŞTURABİLİR Mİ?
Ceza hukukunun temel ilkelerinden biri olan hukuki güvenlik ilkesi, bireylerin davranışlarının hukuki sonuçlarını önceden öngörebilmelerini ve devletin işlem ve eylemlerine güven duyabilmelerini gerektirir. Bu ilkenin doğal bir sonucu olarak, yetkili kamu kurumları tarafından ruhsatlandırılmış ve piyasaya arzına izin verilmiş ürünlerin ticaretini yapan kişilerin, kural olarak bu faaliyetlerinin hukuka uygun olduğuna güvenmeleri beklenir. Zira idari makamlar tarafından gerçekleştirilen ruhsatlandırma işlemleri, ilgili ürünün yürürlükteki mevzuat çerçevesinde incelendiğini ve belirli şartları taşıdığının kabul edildiğini göstermektedir.
Buna karşın uygulamada, özellikle teknik bilgi gerektiren ürün gruplarında, idari makamların vermiş olduğu ruhsat ve izinlerin yeterince dikkate alınmadığı görülmektedir. Bazı soruşturmalarda, ürünlerle ilgili Bakanlık tarafından ruhsatlandırılmış olması göz ardı edilerek yalnızca bilirkişi raporlarına dayanılmakta ve ürünün hukuki statüsü hakkında yeniden değerlendirme yapılmaktadır. Bu durum, ceza yargılamasının teknik tespit sınırlarını aşarak idari işlemlerin hukuka uygunluğunun dolaylı şekilde sorgulanması sonucunu doğurmaktadır.
Özellikle biyosidal ürünler, tıbbi cihazlar, kozmetik ürünler ve benzeri özel mevzuata tabi ürünlerde, ürünün teknik özellikleri ve mevzuata uygunluğu konusunda değerlendirme yapma yetkisi öncelikle idari kurumlara aittir. Bu nedenle bilirkişi raporlarının, yetkili idarenin yerine geçerek ruhsatlandırma kararını hükümsüz kılacak veya etkisiz bırakacak nitelikte değerlendirmeler içermesi hukuki açıdan tartışmalıdır. Bilirkişinin görevi teknik tespit yapmak olup, idari işlemlerin hukuki geçerliliğini değerlendirmek veya yeni bir idari karar tesis etmek değildir.
Daha da önemlisi, yetkili kurum tarafından ruhsatlandırılmış bir ürünün satışını gerçekleştiren kişilerin, ürünün hukuka uygun olarak piyasada bulunduğuna güvenmeleri son derece doğaldır. Bu nedenle, idarenin izin verdiği bir ürünün satışı nedeniyle kişilerin kaçakçılık veya benzeri suçlamalarla karşı karşıya bırakılması; kast unsurunun varlığı, hukuka aykırılığın bilinip bilinmediği ve kusur sorumluluğu bakımından ayrıca değerlendirilmelidir. Aksi yaklaşım, bireylerin devletin kendi işlemlerine duyduğu güveni zedeleyeceği gibi, ceza hukukunun son çare (ultima ratio) olma niteliğiyle de bağdaşmayacaktır.
- BİLİRKİŞİNİN GÖREV SINIRLARINI AŞARAK İDARİ RUHSATLANDIRMA İŞLEMLERİNİ DEĞERLENDİRMESİ SORUNU
Bilirkişilik kurumu, çözümü özel veya teknik bilgiyi gerektiren konularda yargı makamlarına yardımcı olmak amacıyla kabul edilmiş olup, bilirkişinin görevi teknik tespitlerde bulunmakla sınırlıdır. Nitekim ceza muhakemesinde bilirkişi, hâkimin yerine geçerek hukuki değerIendirme yapamaz; idari işlemlerin hukuka uygunluğunu denetleyemez ve yetkili kamu kurumlarının yerine geçerek karar veremez. Buna rağmen uygulamada bazı bilirkişi raporlarında, teknik inceleme sınırlarının aşıldığı ve ilgili Bakanlıklar tarafından tesis edilen ruhsatlandırma işlemlerinin doğrudan eleştirildiği görülmektedir.
Özellikle ruhsatlı ürünlere ilişkin dosyalarda, bilirkişilerin ürünün teknik özelliklerini incelemek yerine ruhsatlandırma sürecinin doğruluğunu sorguladıkları, ilgili Bakanlığın mevzuatı yanlış uyguladığı yönünde değerlendirmelerde bulundukları veya verilen ruhsatın hukuken geçersiz kabul edilmesi sonucuna ulaştıkları görülmektedir. Oysa bu tür değerlendirmeler teknik bir tespit niteliğinde olmayıp doğrudan idari işlemin hukuki denetimi anlamına gelmektedir.
İdari işlemlerin hukuka uygunluğunu denetleme yetkisi bilirkişilere değil, bağımsız ve tarafsız mahkemelere aittir. Bir Bakanlık tarafından yürütülen ruhsatlandırma sürecinin hukuka uygun olup olmadığı hususu, teknik bir uzmanlık meselesinden ziyade hukuki bir değerlendirmenin konusudur. Dolayısıyla bilirkişinin, teknik inceleme yapmak yerine idarenin yerine geçerek ruhsatlandırma kararını eleştirmesi veya geçersiz sayması, görev alanının dışına çıkılması sonucunu doğurmaktadır.
Dahası, ceza yargılamasında bilirkişinin idari işlemleri sorgulayan değerlendirmelerinin hükme esas alınması, hukuki güvenlik ve kuvvetler ayrılığı ilkeleri bakımından da sakıncalar doğurabilir. Zira bir taraftan yetkili kamu kurumu tarafından ruhsatlandırılan bir ürünün hukuka uygun olduğu kabul edilirken, diğer taraftan bilirkişi raporuyla aynı ürünün hukuka aykırı olduğunun ileri sürülmesi ciddi bir norm ve yetki çatışmasına neden olmaktadır.
Bu nedenle kaçakçılık dosyalarında düzenlenen bilirkişi raporlarının, teknik tespitlerle sınırlı kalıp kalmadığı özellikle incelenmeli; bilirkişinin hukuki değerlendirme yaparak veya idari makamların yerine geçerek yetkisini aşıp aşmadığı mahkemeler tarafından titizlikle denetlenmelidir. Aksi halde bilirkişilik kurumu, teknik bilgi sunan yardımcı bir mekanizma olmaktan çıkarak idari işlemleri fiilen denetleyen ve hukuki sonuç doğuran bir karar merciine dönüşme riski taşıyacaktır.
- KAÇAKÇILIK DOSYALARINDA BİLİRKİŞİ RAPORLARININ BİLİMSEL YETERLİLİĞİ VE GEREKÇELENDİRME YÜKÜMLÜLÜĞÜ
Ceza yargılamasında bilirkişi raporlarının delil değeri taşıyabilmesi, yalnızca uzman kişiler tarafından hazırlanmış olmalarına değil, aynı zamanda bilimsel yöntemlere dayanmasına ve denetlenebilir nitelikte gerekçeler içermesine bağlıdır. Bir bilirkişi raporunun hükme esas alınabilmesi için ulaşılan sonucun hangi teknik verilere, hangi inceleme yöntemlerine ve hangi bilimsel dayanaklara göre elde edildiğinin açıkça ortaya konulması gerekir. Aksi halde rapor, teknik bir değerlendirmeden ziyade kişisel kanaat niteliği taşıyacak ve delil güvenirliği tartışmalı hale gelecektir.
Bununla birlikte uygulamada bazı kaçakçılık dosyalarında, bilirkişi raporlarının yeterli teknik inceleme yapılmaksızın hazırlandığı, ulaşılan sonuçların somut verilerle desteklenmediği ve değerlendirmelerin genel ifadelerden ibaret bırakıldığı görülmektedir. Özellikle ürünlerin teknik özellikleri, kullanım amaçları, ruhsatlanma süreçleri veya ilgili mevzuat kapsamındaki konumları hakkında yapılan değerlendirilmelerde, hangi bilimsel yöntemlerin kullanıldığı ve hangi kaynaklardan yararlanıldığı çoğu zaman açık şekilde gösterilmemektedir.
Oysa bilimsel bir bilirkişi raporunun en önemli özelliği, ulaştığı sonucun başka uzmanlar tarafından da denetlenebilir ve doğrulanabilir olmasıdır. İnceleme yönteminin, kullanılan verilerin ve değerlendirme kriterlerinin açıklanmadığı bir raporun doğruluğunun sınanması mümkün değildir. Bu durum ise savunma makamının rapora etkili şekilde itiraz etmesini güçleştirmekte ve silahların eşitliği ilkesinin zedelenmesine yol açabilmektedir.
Özellikle teknik mevzuata tabi ürünlere ilişkin dosyalarda bilirkişinin; ilgili mevzuat hükümlerini, idari uygulamaları, ruhsatlandırma süreçlerini ve bilimsel verileri birlikte değerlendirerek objektif bir sonuca ulaşması gerekir. Buna karşılık yalnızca varsayımlara dayanan, inceleme yöntemini açıklamayan veya alternatif görüşleri tartışmayan raporlar, ceza muhakemesinde aranan ispat standardını karşılamaktan uzak kalacaktır.
Bu nedenle mahkemelerin, bilirkişi raporlarını yalnızca sonuç bölümleri üzerinden değil; kullanılan yöntem, veri kaynakları, bilimsel dayanaklar ve gerekçelendirme düzeyi bakımından da incelemesi gerekmektedir. Bilimsel temeli açıkça ortaya konulamayan ve denetlenebilir olmayan raporların hükme esas alınması, maddi gerçeğe ulaşılmasını güçleştirebileceği gibi adil yargılanma hakkı bakımından da önemli sakıncalar doğurabilecektir.
SONUÇ
Kaçakçılık suçlarına ilişkin yargılamalarda bilirkişi raporları önemli bir delil niteliği taşımakla birlikte, bu raporların ceza muhakemesinin temel ilkeleri çerçevesinde hukuki ve bilimsel denetime tabi tutulması zorunludur. Bilirkişinin görevi, yalnızca özel veya teknik bilgi gerektiren hususlarda mahkemeye yardımcı olmakla sınırlı olup, hukuki değerlendirme yapmak, idari işlemlerin yerindeliğini denetlemek veya yetkili kamu kurumlarının yerine geçerek karar vermek değildir.
Özellikle ilgili Bakanlık tarafından ruhsatlandırılmış ve piyasaya arzına izin verilmiş ürünlere ilişkin soruşturmalarda, bilirkişi raporlarının teknik tespit sınırlarını aşarak ürünün hukuki statüsünü yeniden değerlendirmesi veya ruhsatlandırma işlemlerini eleştirmesi ciddi hukuki sorunlar doğurmaktadır. Bu tür değerlendirmeler, yalnızca bilirkişinin görev alanının dışına çıkılması sonucunu doğurmakla kalmamakta; aynı zamanda hukuki güvenlik, öngörülebilirlik, kuvvetler ayrılığı ve adil yargılanma ilkeleri bakımından da önemli sakıncalar yaratmaktadır.
Ceza yargılamasında amaç, varsayımlara veya kişisel kanaatlere değil; bilimsel yöntemlerle elde edilmiş, denetlenebilir ve hukuka uygun delillere dayanarak maddi gerçeğe ulaşmaktır. Bu nedenle kaçakçılık dosyalarında düzenlenen bilirkişi raporlarının yalnızca ulaştıkları sonuçlar bakımından değil, kullanılan yöntem, dayanak ve yetki sınırları bakımından da titizlikle incelenmesi gerekmektedir. Hukuk devleti ilkesinin gereği olarak mahkemeler, bilirkişi raporlarını sorgulanamaz belgeler olarak değil, doğruluğu ve hukuka uygunluğu denetlenmesi gereken deliller olarak değerlendirmelidir. Ancak bu şekilde hem maddi gerçeğe ulaşılması hem de bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin etkin biçimde korunması mümkün olacaktır.